Şubat 2001 Krizi için Davranışsal Bir Açıklama

DÜNYA EKONOMİSİ
Son çeyrek

• Petrol Krizi
• Meksika Krizi
• Brezilya Krizi
• 97 Asya Krizi
• Rusya Krizi
• Arjantin Krizi
  

1975-1997 yılları arasında Dünya çapında 299 ekonomik kriz yaşandı; bunlardan 213’ü para ve piyasaları ve döviz, 54’ü bankacılık sektörü ve 32’si hem döviz hem de bankacılık sektörü kaynaklıdır.

TÜRKİYE EKONOMİSİ
Son çeyrek

• 1980’ler, Özal Dönemi: 24 Ocak Kararları
• 1990’lar, Kontrollü Kur politikaları
• 5 Nisan Kararları
• Aralık 1998 İstikrar Programı ve sabit kur politikası
  
• 
  

FİNANSAL KRİZLER

• 1. Nesil Krizler: Makro ekonomik temellerdeki sürekli bozukluğun ve bunun sonucunda Merkez Bankası rezervlerinin erimesi nedeniyle,
• 2. Nesil Krizler: Kendi kendini besleyen ataklar nedeniyle çıkar

BAŞLICA FİNANSAL KRİZ GÖSTERGELERİ

• Kısa V. Dış Borç / Döviz Rez.
• Cari Açık / Döviz Rez.
• Cari Açık / GSYİH
• Toplam yada Kısa V. Dış Borç. / İhracat
• Bankacılık Açık Poz. / Döviz Rez.
• Yerli Paranın Değer Kazanması
  Sermaye Hareketinde Dalgalanma
• Dış Borç Faizinde ve Risk Priminde Yükselme Dalgalanma
• Kısa V. İç Faizinde Dalgalanma

KASIM 2000 ATAĞI
Öncesi

• Bankalar arası gecelik faiz ortalaması 3 kat artarak %110.8 (en büyük %210’a) yükseldi.
• Euro piyasalarında Türk tahvillerinin faizi artıyordu. (Eylül’den itibaren %10 dan kriz öncesinde %12’lere yükselmişti.)
• Cari açık / GSYİH oranı kriz öncesi 10 ayda, %0,7’den %4’ün üstüne çıkılacağı anlaşıldı.
• Cari açık / Döviz Rez. oranı %5,9 dan %27’e(Haziran ayında) yükseldi.
  Kriz öncesi TCMB rezervlerinde 1.8 $’lık azalma yaşandı. (24,9$’dan 23,1’$’a indi.)
• Eylül Ayında Bayındırbank’ın Romanya’dakı bankası BTR battı. Etibank Ekim ayında TMSF bünyesine alındı. Demirbank hakkında söylentiler çıktı.
  

KASIM 2000 ATAĞI
Sonrası

• Bankalar arası gecelik faiz ortalaması 3 kat artarak %110.8 (en büyük %210’a) yükseldi.
• Euro piyasalarında Türk tahvillerinin faizi artıyordu. (Eylül’den itibaren %10 dan kriz öncesinde %12’lere yükselmişti.)
• Cari açık / GSYİH oranı kriz öncesi 10 ayda, %0,7’den %4’ün üstüne çıkılacağı anlaşıldı.
• Cari açık / Döviz Rez. oranı %5,9 dan %27’e(Haziran ayında) yükseldi.
  Kriz öncesi TCMB rezervlerinde 1.8 $’lık azalma yaşandı. (24,9$’dan 23,1’$’a indi.)
• Eylül Ayında Bayındırbank’ın Romanya’dakı bankası BTR battı. Etibank Ekim ayında TMSF bünyesine alındı. Demirbank hakkında söylentiler çıktı.

ŞUBAT 2001 KRİZİ
(1)

• 19 Şubat 2001’de Başbakan ile Cumhurbaşkanı arasındaki bir tartışma ikinci bir spekülatif saldırıyı başlattı.
• 21 Şubat’ta bankalar arası para piyasasında gecelik faiz %6200’e (ortalama %4018.6) kadar çıktı.
• 16 Şubatta 27.94 milyar dolar olan Merkez Bankası döviz rezervi 23 Şubat’ta 22.58 milyar dolara indi ve rezerv kaybı 5.36 milyar dolar oldu.
• Dövize yapılan saldırıya dayanma gücü kalmayınca, TCMB 21 Şubat gecesi kurun dalgalanmaya bırakıldığını açıkladı. 19 Şubatta 1 doların piyasa satış kuru 686 500 iken, 23 Şubatta 920 000, 28 Şubatta 960 000 oldu, yani kur artışı on gün içinde %40’a ulaştı.

ŞUBAT 2001 KRİZİ
(2)

• Develasyon sonucu azalan GSMH.
• Üretim ve tüketimde daralma.
• TMSF’ye devredilen bankalar.
• Kamu harcamalarında azalma.
• Küçülme.
• İşsizlikte artış.
• Siyasi istikrarsızlık.
• IMF ile yeni bir anlaşma ve Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı.
• İthalatta azalma, ihracatta artış.

ŞUBAT 2001 KRİZİ İÇİN
(SENARYO 1)

• ŞUBAT 2001 KRİZİ 1. NESİL FİNANSAL KRİZDİR. TÜRKİYE’NİN TEMEL BÜYÜKLÜKLERİNE AİT GÖSTERGELER EKONOMİYİ KRİZE DOĞRU GÖTÜRMÜŞTÜR. ÖZELLİKLE CARİ AÇIK VE YÜKSEK ENFLASYON BİRLİKTE DEĞERLENEN TÜRK LİRASI BU KRİZİN EN ÖNEMLİ NEDENLERİDİR. BANKACILIK SEKTÖRÜNDEKİ SIKINTILARDA KRİZ ORTAMINI HIZLANDIRMIŞTIR.

ŞUBAT 2001 KRİZİ İÇİN
(SENARYO 2)

• ŞUBAT 2001 KRİZİ 2. NESİL FİNANSAL KRİZDİR. TÜRKİYE’NİN TEMEL GÖSTERGELERİ, KASIM 2000 YAŞANAN FİNANSAL KIRILGANLIK VE BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN DURUMU ÖZELLİKLE YABANCI SERMAYEYİ, ETKİLİ FİNANS KURUMLARINI TÜRKİYE’DE KRİZ BEKLENTİSİNE İTTİ. BU BEKLENTİYE VERİLEN TEPKİSEL MÜDEHALELER (KREDİ NOTUNUN DÜŞÜRÜLMESİ, SERMAYENİN GERİ ÇEKİLMESİ VE BU YÖNDE TAVSİYEDE BULUNMASI, TÜRK YATIRIMCILARINDA BU YÖNDE HAREKETE GEÇMESİ KENDİ KENDİNİ BESLEYEN KRİZ DURUMUNU ORTAYA ÇIKARMIŞTIR.

ŞUBAT 2001 KRİZİ İÇİN
(SENARYO 3)

• TÜRKİYENİN TEMEL GÖSTERGELERİ RİSKİN ARTTIĞINI GÖSTERMİŞTİR. YABANCI SERMAYE VE ETKİLİ YABANCI FİNANS KURULUŞLARI DÜŞEN KAR MARJI VE ARTAN RİSK NEDENİYLE TÜRKİYE’Yİ YENİDEN YÜKSEK KAR EDEBİLECEKLERİ BİR POZİSYONA GETİRMEK İÇİN PLANLI OLARAK TERK ETMİŞTİR. BU DURUM CARİ AÇIĞI OLAN VE BU AÇIĞI BORÇLA DENGELEYEN TÜRKİYEYİ KRİZE GÖTÜRMÜŞTÜR.
  
  

ŞUBAT 2001 KRİZİ İÇİN
(SENARYO 4)

• SENARYO 3’TEKİ PLANLI HAREKETİ TÜRK HÜKÜMETİ FARK ETMİŞ KRİZİN KAÇINILMAZ OLDUĞU VARSAYMIŞTIR. BUNA DAYANARAK TEMEL BÜYÜKLÜKLERİ GÖRECELİ OLARAK DAHA İYİ OLABİLECEK BİR DÜZEYE GETİRMEK İÇİN SUNİ BİR SİYASİ KRİZİ BAHANE ETMİŞ, 1 YILDA 4 KATINA ÇIKAN İÇ BORCU $ BAZINDA KÜÇÜLTMEK, DEĞERLENEN TL’Yİ UCUZLATMAK, CARİ AÇIĞI KÜÇÜLTMEK, İTHALATI FRENLEMEK VE İHRACATI ARTIRMAK İÇİN HIZLI BİR HAMLEDE BULUNMUŞTUR. KRİZ BÖYLE ÇIKMIŞTIR.

ŞUBAT 2001 KRİZİ İÇİN
(SENARYO 5)

• KRİZ MEKANİZMASI ANLAŞILAMAYAN BİR SÜREÇTE OLUŞMUŞTUR. KRİZ İÇİN TARAFLARIN HAREKETLERİ GİRDİ DEĞİLDİR. BUNDAN ÖNCEKİ SENARYOLAR KRİZİN FARKLI AÇILARDAN GÖRÜNÜMÜNÜ YANSITMAKTA YADA FARKLI YAKLAŞIMLARLA BETİMLEMEKTEDİR. KRİZ LİBERALLEŞMENİN KAÇINILMAZ BİR SONUCUDUR.
• 
  

KRİZLERLE İLGİLİ AKLA TAKILANLAR

• KRİZ ÖZNEL BİR DURUM BETİMLESİ MİDİR, NESNEL ORTAK BİR SÜREÇ MİDİR?
• 
  KRİZ GÖSTERGELERİ NESNEL GERÇEKLİĞİ Mİ, ÖZNEL BİR YAKLAŞIMI MI İFADE EDER?
• 
  KRİZ VE RİSK ÖLÇÜMLERİ KRİZ İÇİN GİRDİ (NEDEN) OLABİLİR Mİ? KRİZ SÜRECİ ÖLÇÜMDEN BAĞIMSIZ MI?
  
• KRİZİN NEDENİ TEMEL BÜYÜKLÜKLER MİDİR, TARAFLARIN DAVRANIŞLARI MIDIR?