1996 yılında Türkiye, Gümrümrük Birliği’ne resmen girdiğinde dönemin Başbakanı Tansu Çiller, “Bölgenin son sosyalist devleti tarihe karışıyor.” diye beyanat veriyor, bu büyük başarının altını çiziyordu. Buna karşın hemen hemen toplumun her kesiminden itiraz sesleri yükseliyor, birçok sendika yada işçi kuruluşları gümrük birliğine ya karşı çıkıyor yada ciddi çekinceler taşıyor ve istihdamın olumsuz etkileneceğinden endişe ediyordu. Türkiye gümrük birliğine, büyük başarının mutluluğu ile büyük belirsizlik ve endişe duyguları arasında kafası karışık olarak girmişti.

Gümrük birliği, temelde Avrupa Birliğinin ekonomik entegrasyonun bir safhası olup üye ülkelerin mal ve hizmet piyasalarını tek piyasa olarak işlemesini esas alan bir düzenlemedir. Üye olmamakla birlikte gümrük birliğine dahil olan tek ülke de Türkiye’dir. Her müzakere başlığı için Türkiye’nin önünde uzun bir uyum dönemi olduğunu ifade eden Avupa Birliği devletleri gümrük birliği konusunda hiç muhafazakar davranmamış ve “birliğin kuruluş ruhuna aykırı” olarak Türkiye’yi karar mekanizmasını dahil etmeksizin gümrük birliği uygulamalarına dahil etmiştir.

Dış ticaretimizde batılı komşularımız en önemli ortaklarımız olmuştur. Gümrük birliği bu nedenle dış ticaretimizin hem üye ülkelerle olan dış ticaretimizin kapsamının çeşitlenmesinde hemde hacminin artmasında büyük rol almıştır. Bu durum özellikle 2001 yılından itibaren daha da belirginleşmiştir. 

Tablolar incelendiğinde hemen her sektörün gümrük birliği sonrası 3-4 yıllık dönemde dış ticaret rakamları açısından ithalat lehine gelişme gösterdiği görülebilir. Bu dönemde tarım sektöründe neredeyse hiç gelişme görülmediği söylenebilir. Zayıf ulusal tarım politikalarına ek olarak kendi üreticisine önemli destekler veren Avrupa Birliği tarım politikaları da eklenince Türk Tarım Sektörü ancak durumunu muhafaza edebilmiştir.

Asıl gelişme otomotiv sektöründe yaşanmıştır. Küresel çapta yoğun rekabetin yaşandığı otomotiv sektöründe Amerikan firmalarının Avrupalı rakipleriyle yaptıkları ortaklıklar Uzakdoğu firmalarını Türkiyeyi üretim için üs olarak seçmelerine neden olmuştur. Akabinde Ford’un da Türkiye’ye gelmesi ile Türkiye Avrupa pazarı için bir üretim merkezi olma yönünde önemli bir avantaj kazanmıştır. Bunda gümrük birliğine dahil olmamızın büyük etkisi vardır. Özellikle son 2-3 yılda otomotiv ihracatının önemli gelişme göstermiş ve bu gelişme neticesinde Avrupa Birliği’ne olan ihracatımız da önemli gelişme sağlamıştır. Ancak hala otomotiv ithalatımız ihracatımızdan daha büyüktür ve dış ticaretimiz açık vermeye devam etmektedir.

Makine ithalatının gümrük birliği sürecinde gelişme gösterememesinde Uzakdoğu üreticilerin ülkemizi önemli bir pazar olarak seçmesinin rolü büyüktür. Ayrıca 2000 yılından itibaren tedavüle çıkan EURO’nun USD karşısında sürekli değer kazanmasında bu süreci desteklemiş olması muhtemeldir.

Ayrıca, son yıllarda beyaz eşya ve televizyon gibi elektrikli ev eşyasında ülkemizin gösterdiği performansa gümrük birliğinin önemli katkıları olmuştur. Hala Avrupa elektrikli ev eşyasında Türkiye’nin en önemli pazarı konumundadır.

Görüldüğü gibi gümrük birliğinin dış ticaretimize olumlu ve olumsuz birçok etkisi olmuştur. Olumsuz etkilerin temelinde makro ölçekte ülkenin gümrük birliği sürecinde karar mekanizmalarında bulunmaması, mikro ölçekte de KOBİ’lerin gümrük birliği sürecine rakiplerine verilen yardımlardan mahrum bir şekilde girmesidir.

Özellikle 2001 yılında yaşanan ekonomik kriz, yapısal birçok değişim yaşanmasına neden olmuştur. Bu yapısal değişimin Avrupa ile olan dış ticaretimizde görece olumlu bir gelişmeye neden olduğu söylenebilir. Ancak kaybedilen piyasa payları ve ticaret maliyeti çok büyük olmuştur. Muhammed İkbal’in bir ifadesiyle ülkemiz KOBİ’leri için gümrük birliği, “timsahlar ile ördeklerin eşit şartlarla serbest bırakıldığı bir göl olmuştur”.